Disco Elysium: miasto, które mówi do gracza kilkudziesięcioma głosami

Śledztwo, w którym przesłuchujesz przede wszystkim samego siebie

Gra ZA/UM zbudowana jest wyłącznie z rozmowy: z ludźmi, z miastem i z własną głową. To najbardziej literacki scenariusz, jaki widzieliśmy w grze prowadzonej z perspektywy izometrycznej — i jednocześnie kawał precyzyjnej reżyserii dźwięku.

Pierwsza scena zaczyna się w ciemności i od pytania, na które nie znasz odpowiedzi. Bohater budzi się w wynajętym pokoju bez pamięci o poprzednim dniu, a jedyne, co ma pewnego, to sprawa do wyjaśnienia w nadmorskiej dzielnicy Revachol. Zamiast samouczka dostajemy sekwencję rozmów, w których gra tłumaczy własne zasady w tempie kameralnego dramatu. Ta ekspozycja trwa kilkanaście minut i robi to, czego oczekujemy od dobrego pierwszego aktu: ustawia miejsce, ton i stawkę.

Najciekawszy zabieg scenariuszowy to rozpisanie wnętrza bohatera na osobne postacie. Dwadzieścia kilka umiejętności — od logiki i encyklopedii po empatię i wyczucie dramatu — odzywa się w dialogu jak osobni rozmówcy, każdy z własnym stylem i własną agendą. Rozmowa przestaje być drzewkiem wyborów, a staje się sceną zbiorową, w której gracz decyduje, którego głosu w danej chwili posłuchać. To rozwiązanie, które w filmie wymagałoby montażu równoległego, a tutaj mieści się w jednym oknie tekstu.

Warstwa plastyczna trzyma ten sam poziom. Tła malowane są tak, że widać pociągnięcia pędzla; miasto ma barwę spranego błękitu i przybrudzonej żółci, a światło zmienia się razem z porą dnia. Kamera jest wysoko i daleko, więc twarze nie grają — grają sylwetki, wnętrza i przedmioty. Reżyseria kadru polega tu na tym, co zostało w tle: napis na murze, resztki po dawnym sklepie, sposób, w jaki ludzie ustawiają się względem siebie na placu.

Tempo jest wolne i celowo nierówne. Doba dzieli się na godziny, część rozmów jest dostępna tylko wieczorem, a nieudany test umiejętności nie cofa gry — zmienia jej dalszy kształt. Dzięki temu opowieść ma naturalny oddech: dzień pracy, wieczorna rozmowa, noc na zapisanie wniosków. Kto szuka gry na dwa wieczory, powinien wiedzieć, że pełne przejście zajmuje kilkadziesiąt godzin, a duża część z nich to czytanie.

The Final Cut dołożył do tego pełne udźwiękowienie wszystkich kwestii. To zmienia odbiór bardziej, niż się spodziewaliśmy: wewnętrzne głosy dostają wyraźne barwy i różne rejestry, przez co scena rozmowy zaczyna działać jak słuchowisko. Muzyka pracuje oszczędnie, głównie na długich, niskich pasmach — buduje nastrój, ale nigdy nie próbuje podpowiedzieć widzowi, co ma poczuć.

Drugim filarem opowieści jest partner bohatera, porucznik Kim Kitsuragi. Jest kontrapunktem: spokojny tam, gdzie bohater się rozsypuje, konkretny tam, gdzie tamten fantazjuje. Ich relacja rozwija się wyłącznie w rozmowach roboczych i to jedna z najlepiej napisanych relacji, jakie widzieliśmy w grach ostatniej dekady.

Podsumowując: to gra dla osób, które lubią czytać i nie mają nic przeciwko temu, żeby historia stawiała im pytania zamiast dawać zadania. Wymaga uwagi i sporo czasu, a jej język bywa dosadny — stąd nasze oznaczenie wiekowe. Jeśli szukasz jednej pozycji, która pokazuje, jak daleko można zajść samym scenariuszem i dźwiękiem, zaczynamy właśnie od tej.

Uwaga: poniżej opisujemy przebieg śledztwa (spoiler)

Sprawa prowadzona przez bohatera rozwija się etapami: od oględzin miejsca i pierwszych zeznań, przez konflikt między portowym związkiem a przedstawicielami firmy logistycznej, po serię rozmów, które wywracają wstępne założenia. Gra kilkakrotnie pozwala zamknąć wątek pochopnie i sama tego nie prostuje.

Nie streszczamy tu zakończenia ani tożsamości osób kluczowych dla finału — te informacje zostawiamy graczowi. Wspominamy tylko, że ostatni akt zmienia gatunek opowieści i warto do niego dojść bez wcześniejszych podpowiedzi.

Dom, który opowiada o swoich mieszkańcach pokój po pokoju

Giant Sparrow zrobiło rzecz trudną: antologię krótkich form, w której żaden rozdział nie powtarza poprzedniego, a całość mimo to trzyma jeden ton. To gra o pamięci rodzinnej i o tym, jak opowieści zmieniają się przy kolejnych przekazaniach.

Bohaterka wraca po latach do domu na wybrzeżu stanu Waszyngton i zaczyna czytać zapiski o poprzednich pokoleniach swojej rodziny. Każdy pokój jest zamknięty jak kapsuła czasu, a wejście do niego uruchamia osobny rozdział opowiadany z perspektywy innej osoby. Konstrukcja jest prosta i bardzo skuteczna: dom działa jako spis treści, a zwiedzanie go jest zarazem lekturą.

Największa siła gry leży w tym, że każdy rozdział ma własny język. Jeden jest rozrysowany jak komiks z lat pięćdziesiątych, inny prowadzony z perspektywy pierwszej osoby przy pracy, jeszcze inny rozgrywa się w wyobraźni dziecka i wygląda jak baśń z ilustrowanej książki. Zmienia się nie tylko oprawa, ale też sposób sterowania — i właśnie ta zmiana jest tu narzędziem narracyjnym, nie ozdobnikiem.

Reżyseria trzyma poziom przez cały czas trwania. Tekst nie pojawia się w interfejsie, tylko w przestrzeni: zdania układają się na ścianach, na wodzie, na niebie, a kamera prowadzi wzrok tak, żeby czytanie było ruchem, a nie przerwą w ruchu. To rozwiązanie, które w innych grach bywa manierą, tutaj ma jasny cel — utrzymuje jedno tempo między słowem a obrazem.

Scenografia robi resztę roboty. Przedmioty w pokojach zostały rozłożone tak, żeby dało się z nich odczytać charakter mieszkańca bez jednego zdania komentarza: rodzaj lektur, porzucone hobby, ulubione zdjęcia. Gra ufa uważności gracza i nigdy nie tłumaczy tego, co widać. Dźwięk pracuje podobnie oszczędnie — dużo w nim skrzypienia drewna, wiatru i ciszy.

Zastrzeżenia mamy dwa. Po pierwsze, kilka rozdziałów kończy się szybciej, niż domaga się tego ich pomysł — rytm bywa nierówny i widać, gdzie zabrakło jeszcze jednej sceny. Po drugie, gra jest krótka i nie oferuje powodu, żeby wracać do niej częściej niż raz na kilka lat. To wybór świadomy, ale warto wiedzieć o nim przed startem.

Mimo to jest to jedna z tych pozycji, które warto pokazywać osobom przekonanym, że gra nie potrafi opowiedzieć historii kameralnej. Dwie–trzy godziny, jedno posiedzenie, żadnej przemocy w kadrze i bardzo dużo dobrze rozplanowanej ciszy. Nasza ocena: 9,0 w skali redakcji.

Uwaga: poniżej opisujemy zawartość rozdziałów (spoiler)

Kolejne rozdziały opowiadają o losach poszczególnych osób z rodziny Finchów i o rodzinnej legendzie, która narosła wokół domu. Część z nich jest utrzymana w konwencji baśni, część w konwencji reportażu, a jeden przyjmuje formę komiksu grozy z lat pięćdziesiątych.

Nie zdradzamy tu, czym kończy się rama opowieści ani jakie znaczenie ma ostatni pokój — to informacja, która zmienia sens wcześniejszych scen i najlepiej dotrzeć do niej samodzielnie.